Birol Ertan beyi epey bir zamandır tanıyorum. Kendisi ile çok değerli bir dost grubuyla birlikte BASE (Başkent Strateji Enstitüsü) çatısı altında memleket meseleleri hakkında beraber düşünmeye, bir şeyler söylemeye, yazmaya, üretmeye çalışıyoruz. Birol bey, siyasal iletişim, seçmen davranışları, seçim anket ve analizleri konularında uzmanlaşmış bir kişidir.

“DEMOKRASİLERİN SONU: MUHALEFETİN iMHASI” başlığıyla hâlin fotoğrafını çeken güzel bir makale yazmış. Çok önemli olduğunu düşünüyorum. Ülke için kafa yoran her insanımızın ilgisini çekecek bir yazı olmuş.
Dikkatlerinize sunuyorum…

05 Ağustos 2026

Şevket Bülend YAHNİCİ

İşte Birol Ertan’ın Yazısı:

DEMOKRASİLERİN SONU: MUHALEFETİN İMHASI

Demokrasi kavramının kullanımı ve içeriği konusunda son yıllarda ciddi bir kafa karışıklığı ve manipülasyon teknikleri ile karşı karşıyayız. Bu nedenle, demokrasi kavramı ve uygulamada demokratik olan ya da olmayanın anlaşılması için bu yazıyı kaleme almak ihtiyacı duydum.

Demokrasi, modern siyasal düşüncenin en temel tartışma alanlarından birisidir. Demokrasi, siyasal iktidarın kaynağının halka dayanmasını ifade ederken iktidarın nasıl kullanılacağını, siyasal sistemin hangi sınırlar içinde kalacağını ve hangi mekanizmalarla denetleneceği de kurumlar ve kurallar ile belirlenmiştir. Bu nedenle, demokrasi ile kurum ve kurallar arasında karşılıklı, tamamlayıcı ve aynı zamanda birbirini besleyen ilişkiler mevcuttur. Kurum ve kuralları olmayan bir rejimin yaşaması ve demokratik olması beklenemeyeceği gibi bu tür sistemlerin otoriter ya da totaliter bir sisteme dönüşmesi kaçınılmaz olmaktadır. Modern demokrasiler, bu gerilimi üç temel ilke üzerinden ortadan kaldırmaya çalışmaktadır. Bunlar; “temsili yönetim” (representative government), “sınırlandırılmış hükümet” (limited government) ve “güçler ayrılığı” ilkeleridir.

I. TEMSİLİ YÖNETİM

Temsili yönetim ilkesi, halk egemenliğinin doğrudan değil, seçilmiş temsilciler aracılığıyla kullanılmasını ifade eder. Bir ilkedir. Nüfusun büyüklüğü ve modern toplumların karmaşık yapısı, doğrudan demokrasiyi istisnai bir yöntem haline getirmiş; temsil, demokratik yönetimin temel aracı olmuştur. Bu anlayışta seçimler, siyasal iktidarın meşruiyet kaynağıdır. Ancak temsil yalnızca siyasal bir olgu değil, aynı zamanda hukuki bir kurumdur. Bu çerçevede, demokratik ülkelerde seçimlerin serbest, eşit, gizli ve düzenli olması anayasal ve yasal güvencelere bağlanmıştır.

John Locke ve James Madison gibi liberal demokrasiyi savunan düşünürler, “temsil” ilkesini keyfi iktidara karşı bir güvence olarak görmüşler ve savunmuşlardır. Bununla birlikte temsili yönetim, tek başına demokratik özgürlükleri garanti edemez. Garanti edemez çünkü seçilmiş yöneticilerin sınırsız yetkilere sahip olması, “çoğunluk tiranlığı” gibi demokrasiyi tehdit eden büyük bir riski doğurmaktadır. Bu nedenle temsili demokrasi sınırlandırılmadığı sürece demokratik sistemin sürdürülebilir olması mümkün değildir. Demokratik temsilde, halkı temsil eden temsilcilerin hukukun ve halkın üstünde değil, hukuk içinde ve hukukla bağlı olarak hareket etmeleri ve halkla ilişkilerinin kurumsal yapılarla desteklenmesi gerekir.

II. SINIRLANDIRILMIŞ HÜKÜMET

Sınırlandırılmış hükümet ilkesi, devletin varlığını reddetmez; aksine, devletin yetkilerinin hukukla sınırlandırılmasını esas alır. Bu anlayışın temelinde, bireyin doğal haklara sahip olduğu ve devletin bu hakları korumak için var olduğu düşüncesi yer alır. John Locke’a göre devletin temel amacı, yaşam, özgürlük ve mülkiyet haklarını güvence altına almaktır. Devlet bu amacın dışına çıktığında meşruiyetini kaybeder. Sınırlandırılmış hükümet anlayışı, hukuk devleti ilkesiyle doğrudan bağlantılı görülür. Hukuk devleti ilkesi, yönetimin hukuka bağlılığı, kanun önünde eşitlik, temel hak ve özgürlüklerin anayasal güvence altına alınması ve yargısal denetim gibi unsurları içerir. Demokratik sistemlerde iktidar, seçimle iş başına gelse bile sınırsız değildir. Demokratik meşruiyet, ancak hukuki sınırlar içinde kullanıldığında anlam kazanır. Bu bağlamda demokrasi, “her şeyin yapılabildiği” bir yönetim biçimi değil; hukukun izin verdiği alan içinde halk iradesinin egemenliğidir.

III. GÜÇLER AYRILIĞI

Güçler ayrılığı ilkesi, iktidarın ya da bütün gücün tek bir elde toplanmasını önlemek amacıyla devlet gücünün yasama, yürütme ve yargı organları arasında uygun biçimde dağıtılmasını öngörür. Montesquieu’nün klasik formülasyonuna göre özgürlük, ancak gücün gücü durdurmasıyla mümkündür. Bu ilke hem demokrasinin hem de hukukun kurumsal güvencesi olarak kabul edilir. Yasama organı halk iradesini temsil ederken yürütme siyasal kararların uygulanmasını sağlar. Yargı ise demokratik meşruiyete değil, hukuki tarafsızlığa dayanır. Yargının bağımsızlığı, demokratik iktidarın hukukla sınırlandırılmasının temel aracıdır. Seçimle gelmeyen yargı organları, bu yönüyle demokrasinin karşıtı değil; aksine, onun hukuki teminatıdır. Güçler ayrılığının zayıfladığı sistemlerde seçimler varlığını sürdürebilir; ancak denetim mekanizmalarının ortadan kalkması, “seçimli otoriterlik” olarak adlandırılan rejimlere yol açar.

DEMOKRASİ VE HUKUKUN BİRLİKTELİĞİ

“Temsili yönetim”, “sınırlandırılmış hükümet” ve “güçler ayrılığı” ilkeleri birlikte ele alındığında demokrasi ile hukuk arasındaki ilişkinin tamamlayıcı niteliği daha açık biçimde görülür. Temsili yönetim, siyasal iktidara meşruiyet kazandırırken sınırlandırılmış hükümet, bu iktidarın özgürlükleri ihlal etmesini engeller. Güçler ayrılığı ise iktidarın denge ve denetim içinde kullanılmasını sağlar.

Sonuç olarak modern anayasal demokrasi, yalnızca seçimlere dayanan bir çoğunluk yönetimi değildir. O, halk egemenliğinin hukukla sınırlandırıldığı, iktidarın bölündüğü ve denetlendiği bir yönetim biçimidir. Hukuksuz demokrasi çoğunluğu despotizmine, demokrasisiz hukuk ise otoriterliğe yol açar. Bu nedenle demokrasi ve hukuk, ancak birlikte var olduklarında anlamlı ve sürdürülebilir bir siyasal düzen oluşturabilir.

Demokrasi konusunda önemli bir nokta da seçimler konusudur. Demokrasi ve seçimler arasında çok yakın ve gergin bir ilişki vardır. Demokrasiler çoğu zaman darbelerle değil, sandıkların gölgesinde ölür. Tarih bize gösteriyor ki otoriter rejimler, iktidarı ele geçirdikten sonra ilk olarak parlamentoyu değil, muhalefeti hedef alırlar. Çünkü gerçek tehdit anayasa değil, iktidarı sınırlayabilecek alternatif siyasal güçlerdir.

Muhalefetin susturulduğu, itibarsızlaştırıldığı veya tasfiye edildiği bir ülkede devlet giderek tek sesli bir yapıya dönüşmüş; hukukun üstünlüğü yerini iktidarın üstünlüğüne bırakmıştır. Bu nedenle demokrasilerin kaderini belirleyen asıl soru şudur: Muhalefet yaşayabiliyor mu ve iktidar olma şansına sahip mi?

DEMOKRASİLER MUHALEFETE MUHTAÇTIR

Demokratik ülkelerde siyasi muhalefet, yalnızca seçim kazanmaya çalışan siyasi partilerden oluşmaz. Demokratik ülkelerde muhalefetin anlamı; iktidarın denetlenmesi, alternatif fikirlerin yaşaması, yönetimin hatalarının görünür hale gelmesi ve en önemlisi de toplumun farklı kesimlerinin temsil edilmesidir.

Demokrasilerde siyasi iktidarlar hata yapabilir. Muhalefet ise o hataların görünmesini sağlamaktadır. Bu nedenle, özgür muhalefet bulunmayan bir sistem, kontrol edilemeyen bir gücü ifade ettiği için frenleri sökülmüş bir otomobile benzer. Bu otomobil bir süre ilerler, ancak sonunda mutlaka bir uçuruma yuvarlanır ya da bir başka nesneye çarpar.

TARİHİN TEKRAR EDEN HİKÂYELERİ: ALMANYA, İTALYA VE SOVYETLER BİRLİĞİ

Adolf Hitler, seçimle iktidara geldi ancak birkaç ay içinde Almanya’da Komünist Parti kapatıldı, sosyal demokratlar siyasi olarak yasaklandı, sendikalar dağıtıldı, özgür medya susturuldu ve muhalif milletvekilleri ve siyasetçiler tutuklandı. 1933 Yetki Yasası yalnızca Hitler’i güçlendirmedi, Almanya’da siyasi muhalefeti de ortadan kaldırmış oldu. Bundan sonra seçimler yapılmaya devam etmesine rağmen artık gerçek seçim olmadığı için Almanya demokrasisi ortadan kaldırılmış oldu.

İtalya’da 1920’lerde Benito Mussolini, önce sokaktaki muhalefeti susturdu, daha sonra özgür basın ortadan kaldırıldı ve sonunda parlamento da tarihe karıştı. İtalya örneğinde olduğu gibi muhalefetin korkutulması, faşizmin kurumsallaşmasının önünü açmıştır.

Sovyetler Birliği örneğini de incelemek gerekir. Joseph Stalin döneminde Sovyetler Birliği’nde seçimler vardı, Parlamento mevcuttu, bir anayasa bile vardı. Ancak, siyasi muhalefet yoktu. Dolayısıyla demokrasi de yoktu.

Diğer bir örnek olan Macaristan’da Viktor Orbán döneminde muhalefet tamamen yasaklanmamıştı. Ne var ki medya dengesi, seçim sistemi ve kamu kaynaklarının kullanımında iktidar lehine büyük bir dengesizlik oluşturulmuştu ve demokratik rekabet giderek zayıflamıştı. Bugün birçok siyaset bilimci, Orbán yönetimindeki Macaristan’ı “rekabetçi otoriterlik” örnekleri arasında değerlendirmektedir. Orbán’ın son seçim yenilgisi ile Macaristan da demokratik lige dâhil edilmiş oldu.

MUHALEFETİ YOK ETMENİN AŞAMALARI

Tarih bize göstermektedir ki birbirinden çok farklı ülkelerde benzer bir yöntem izlenerek siyasi muhalefet yok edilmiştir. Bu örneklerde ilk olarak muhalefet; “hain”, “terörist”, “dış güçlerin temsilcisi” veya “milli iradenin düşmanı” olarak gösterilmektedir. İkinci aşamada medya, tek sesli hale getirilmektedir. Üçüncü aşamada ise yargı hızla siyasallaştırılmaktadır. Dördüncü aşamada seçimler eşitsizleştirilmekte ve beşinci aşamada ise seçimler devam etse bile iktidarın değişebilme ihtimali ortadan kalkmaktadır. Bu süreç sonunda demokrasiler ve demokratik kurumlar ortadan kalkmış olmaktadır.

DEMOKRASİ NASIL ÖLÜYOR?

Bir sabah tanklar sokakta görünmeyebilir. Parlamento açık olabilir. Seçimler yapılabilir. Gazeteler basılabilir ve televizyonlar bütün gün yayın yapıyor olabilir. Fakat insanlar korkuyorsa, muhalefet konuşamıyorsa, iktidar eleştirilemiyorsa, hukuk herkese eşit uygulanmıyorsa, demokrasi yalnızca sembolik olarak adını koruyabilir; ancak gerçekte demokrasi ölmüş olur.

SONUÇ

Demokrasi, seçimlerden önce muhalefetin varlığı ve korunmasıdır. Muhalefet, iktidarın düşmanı değil; demokrasinin sigortasıdır. Demokrasilerde iktidarlar değişebilir, devletler güçlenebilir ya da ekonomik refah artabilir, hatta anayasa değiştirilebilir.

Ancak, muhalefetin yaşamadığı yerde özgürlük yaşayamaz. Yakın tarih, bunu doğrulayan sayısız örnekleri göstermektedir.

Bir ülkede demokrasinin geleceğini anlamak isteyenler, önce iktidarın gücüne değil, muhalefetin özgürce nefes alıp alamadığına bakmalıdır. Muhalefetin iktidar olma şansı olmayan ülkelerde demokrasi yoktur. Önemli bir nokta daha vardır ki demokrasiler çoğu zaman sandığın kaldırıldığı gün değil, muhalefetin susturulduğu gün ölmeye başlarlar.

03 Ağustos 2026

Birol ERTAN

KAYNAK: https://sonbaski.com/