Devletler, meselelerini sadece güçle değil; akıl, sabır ve doğru zamanlama ile çözer. Türkiye Cumhuriyeti’nin Hatay meselesinde ortaya koyduğu yaklaşım, bu gerçeğin en somut örneklerindendir. Nitekim bu mesele, bir sınır düzenlemesi olmakla birlikte, Lozan’da çözülemeyen bir meselenin, devlet aklıyla ve uluslararası dengeler gözetilerek çözülmesidir. Bu dengeler, II. Dünya Savaşı öncesi dönemin yaklaşan küresel savaş şartlarıyla birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’nin doğru zamanı okuyarak hareket ettiğini göstermektedir.

Millî Mücadele’de 20 Ekim 1921’de Fransa ile imzalanan Ankara İtilâfnamesi ile İskenderun Sancağı (Hatay), Misak-ı Millî sınırları içinde olmasına rağmen Suriye sınırları içinde bırakılmıştı. Ancak burada yaşayan Türklerin haklarını koruyan özel bir statü kabul ettirilmişti.

1936 yılına gelindiğinde Fransa’nın Suriye’ye bağımsızlık vermeye yönelmesi, Hatay meselesini yeniden gündeme taşıdı. Türkiye, 9 Ekim 1936’da Fransa’ya verdiği nota ile İskenderun Sancağı için de bağımsızlık talebinde bulundu. Atatürk, 1 Kasım 1936’da Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılış konuşmasında bu meseleyi açıkça ortaya koyarak, “Gerçek sahibi öz Türk olan İskenderun-Antakya ve havalisinin geleceği”nin Türkiye için temel bir mesele olduğunu ve ciddiyetle ele alınması gerektiğini vurguladı. “Hatay benim şahsi meselemdir” ifadesi, bu sürecin yalnızca diplomatik değil, aynı zamanda stratejik bir kararlılıkla yürütüleceğini gösteriyordu. Ayrıca Atatürk’ün şu sözü, bu meselenin aynı zamanda tarihsel ve millî bir sorumluluk olduğunu açıkça koymaktadır: “Kırk asırlık Türk yurdu düşman elinde esir kalamaz.”

Sorun, Fransa’nın önerisiyle Milletler Cemiyeti’ne taşındı. 14-22 Aralık 1936’da alınan kararlarla bölgeye gözlemci heyet gönderildi ve 27 Ocak 1937’de İskenderun Sancağı için yeni bir statü kabul edildi. Buna göre Hatay; iç işlerinde bağımsız, dış işlerinde Suriye’ye bağlı, kendine ait anayasası olan “ayrı bir varlık” olarak tanımlandı. 29 Mayıs 1937’de Sancak Anayasası kabul edilirken, aynı gün Türkiye ve Fransa arasında “Sancak’ın Toprak Bütünlüğünü Güvence Altına Alan Anlaşma” imzalandı.

Ancak mesele yalnızca diplomasi ile çözülmedi. 1937 ve 1938 boyunca bölgede gerilim arttı, seçimler ertelendi ve Fransız tutumu süreci zorlaştırdı. Bunun üzerine Türkiye, Hatay sınırına asker yığdı. 1938’de 30.000 kişilik kuvvetin bölgeye sevk edilmesi, devlet aklının ikinci ayağını, yani caydırıcılığı ortaya koydu. Bu gelişmelerin ardından 3 Temmuz 1938’de Türkiye ile Fransa arasında askeri antlaşma imzalandı ve 5 Temmuz 1938’de Türk askeri Hatay’a girdi.

Bu noktada dikkat edilmesi gereken husus şudur: Türkiye, askeri gücünü kullanmış; ancak savaşa başvurmadan, bu gücü diplomatik sürecin bir tamamlayıcısı olarak değerlendirmiştir. İşte devlet aklı tam olarak burada kendini gösterir: güç, amaç değil; sonucu garanti altına alan bir araçtır. Bu çerçevede devletler için asıl mesele, savaşa girmek değil; her an savaşa girebilecek hazırlık ve kapasiteyi sürdürebilmek ve olası bir savaş durumunda, ilk yıkımlardan sonra ayakta kalabilecek bir savaş potansiyelini koruyabilmektir. Çünkü caydırıcılık, ancak hazır olma haliyle anlam kazanır. Bu aynı zamanda toplumsal bir bilinç meselesidir. Bu nedenle millî eğitimin en baştaki amaçlarından birisi gençlere karşılaşılabilecek düşman unsurlara karşı nasıl mücadele edilmesi gerektiğini öğretmektir.

Ağustos 1938’de yapılan seçimlerde Türk topluluğu 40 milletvekilliğinden 22’sini kazanarak çoğunluğu sağladı. 2 Eylül 1938’de Hatay Devleti kuruldu. Bu devlet, görünüşte bağımsız olsa da fiilen Türkiye ile bütünleşme sürecinin son aşamasını temsil ediyordu. Nitekim Hatay Devleti, kısa süre içinde Türkiye ile ortak bir ekonomik ve idari yapı kurmuş; Türkiye Cumhuriyeti kanunlarını ve parasını kabul etmiştir.

Avrupa’da ise gelişmeler hızla değişmekteydi. Almanya’nın 1938’de Avusturya’yı ilhakı, 15 Mart 1939’da Çekoslovakya’yı işgali ve yaklaşan büyük savaş, Fransa’yı Türkiye ile anlaşmaya zorladı. Bu uluslararası konjonktür, Türkiye’nin doğru zamanda hareket ettiğini açıkça ortaya koymaktadır.

29 Haziran 1939’da Hatay Meclisi, oybirliği ile Türkiye’ye katılma kararı aldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi 30 Haziran 1939’da bu kararı onayladı. 7 Temmuz 1939’da Hatay ilinin kurulmasına ilişkin yasa çıkarılarak Hatay ili kurularak bağlanma işi kesinleşti. Nihayet 23 Temmuz 1939’da Hatay resmen Türkiye’ye katıldı.

Bu süreçte dikkat çeken en önemli nokta şudur: Türkiye, Hatay meselesini ne ani bir hamleyle ne de duygusal bir refleksle çözmüştür. Aksine; 1921’den 1939’a uzanan yaklaşık 18 yıllık bir süreçte, sabırla, uluslararası dengeleri gözeterek ve gerektiğinde güç kullanma iradesini göstererek sonuca ulaşmıştır.

Hatay meselesi bu yönüyle yalnızca bir toprak kazanımı değildir. Bu, devlet aklının; insan, hâkimiyet ve teşkilat bütünlüğü içinde nasıl işlediğinin açık bir göstergesidir. Devlet organizmasının kaybettiği bir uzvu, planlı, bilinçli ve zamanlaması doğru bir müdahale ile yeniden kazanmasıdır.

Bugün Türkiye’nin karşı karşıya olduğu bölgesel meseleler, sınır tartışmaları ve uluslararası baskılar düşünüldüğünde, Hatay örneği sadece bir tarih bilgisi değildir. Hatay’da 1936 sonrasında ortaya çıkan tablo, bir toprak meselesi olmakla birlikte; doğrudan bir siyasi otorite boşluğuydu. Fransa’nın çekilmeye yönelmesiyle birlikte bölgede egemenliğin kime ait olduğu belirsizleşmiştir. Yerel yapı parçalanmış ve farklı aktörlerin devreye girdiği bir güç alanı oluşmuştur. Bu durum, 1937’de seçimlerin dahi yapılamamasıyla somutlaşan bir otorite boşluğuna dönüşmüştür. Bu, devlet otoritesinin zayıfladığı alanlarda egemenlik mücadelesinin kaçınılmaz hale geldiğini göstermektedir.

Bugün özellikle Kuzey Suriye’de yaşanan gelişmeler, merkezi otoritenin zayıflamasıyla birlikte benzer bir yapının ortaya çıktığını göstermektedir. Devlet dışı unsurların, bölgesel güçlerin ve küresel müdahalelerin iç içe geçtiği bu alan, tıpkı Hatay’da olduğu gibi sadece coğrafi değil; siyasi ve stratejik bir boşluk üretmektedir. Bu bağlamda bazı askerî ve stratejik çevrelerin, emekli Tümgeneral Osman Pamukoğlu’nun da işaret ettiği üzere, Şanlıurfa’dan Hakkari’ye uzanan hat üzerinde kalıcı ve güçlü bir askerî yapılanmanın, kolordu düzeyinde bir teşkilatlanmanın gerekliliği dikkat çekmektedir. Bu örnek, devletlerin kriz anlarında nasıl hareket etmesi gerektiğini gösteren bir metottur. Türkiye’nin dış politika geleneği; ani ittifaklara yaslanmak değil, değişen dengeler içinde kendi konumunu koruyarak doğru anı beklemektir.

Sonuç olarak Hatay meselesi bize şunu öğretir: Devletler, doğru zamanda, doğru araçlarla ve kararlılıkla hareket ederek kazanır. Devlet boşluk bırakmaz. Atatürk’ün “şahsi meselem” dediği Hatay, devlet aklıyla kazanılan stratejik bir zaferdir.

25 Nisan 2026

Dr. Volkan YAŞAR

Kaynaklar

Fahir Armaoğlu, 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi (1914-1995), 18. Baskı, Alkım Yayınevi, İstanbul, 2012.

Mehmet Akif Tural, Ali Sevim., İzzet Öztoprak, Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, AKDTYK, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005.

Rifat Uçarol, Siyasi Tarih (1789-2012), Der Yayınları, 9. Basım, İstanbul, 2013.

Utkan Kocatürk, Atatürk’ün Fikir ve Düşünceleri, Genişletilmiş 2. Basım, AKDTYK, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005.

Volkan Yaşar, Çok Yönlü Bir Şahsiyet: Asker, Siyasetçi ve Fikir Adamı Mehmet Şevki Yazman’ın Faaliyetleri (1914–1974), Net Kitaplık Yayınları, Ankara, 2025.